Kontynenty

Kontynent – podstawowa, obok oceanów, jednostka podziału świata. Odnosi się do olbrzymich pod względem powierzchni (rzędu kilku mln km2) obszarów lądu na Ziemi.

Obejmują przybrzeżne wyspy znajdujące się na tym samym cokole kontynentalnym. W geologii do kontynentu włącz się również morza szelfowe. Geografia fizyczna zwraca uwagę na aspekt „wyspiarski” kontynentów, które otoczone są ze wszystkich stron morzami i oceanami, a z innymi kontynentami połączone są co najwyżej wąskimi przesmykami (Ameryka Północna i Ameryka Południowa, Afryka i Azja). Jednak potoczne użycie tej nazwy odbiega od tej, niekiedy kwestionowanej, definicji.

Inni uważają, że za granice kontynentów uznać można wyraźne struktury geologiczne, np. góry. Definicja ta próbuje uzasadnić umownie przyjętą granicę między Europą i Azją przebiegającą przez góry Ural i góry Kaukaz. Granicą między Afryką a Azją jest Kanał Sueski.

Inni odrzucają wszelkie próby stworzenia definicji kontynentu uważając, że są to twory umowne, z których każdy jest charakterystyczny sam w sobie. Ponadto liczba kontynentów jest różna w tradycjach geograficznych poszczególnych krajów (podobnie jak liczba oceanów).

Generalnie, przyjmując pierwszą z przedstawionych wyżej definicji, można wyróżnić 6 kontynentów:

Podział na kontynenty

Mapa Buckminstera Fullera pokazuje lądy z minimalnymi odległościami między sobą, tak, że tworzą jakby jeden ciągły kontynent.

Porównanie zaludnienia i powierzchni kontynentów

• Afrykę (30,317 mln km² powierzchni),
• Amerykę (42,5 mln km² powierzchni),
  • Amerykę Południową (17,8 mln km² powierzchni),
  • Amerykę Północną (24,2 mln km² powierzchni),
• Antarktydę (13,2 mln km² powierzchni),
• Australię (7,7 mln km² powierzchni),
• Eurazję (55,1 mln km² z czego Europa 10,5 mln km² a Azja 44,6 mln km²).

Spis treści

• 1 Historia pojęcia
• 2 Kontrowersje
  • 2.1 Europa i Azja czy Eurazja?
  • 2.2 Ameryka czy Ameryki?
  • 2.3 Australia – wyspa czy kontynent?
• 3 Alternatywne listy kontynentów
• 4 Zobacz też
• 5 Przypisy

//

Historia pojęcia

Etymologia słowa nie jest jasna. Być może pochodzi od łacińskich określeń: terra continans – ciągły obszar ziemi lub terra continente, a to od cum tenere – trzymające się razem.

Definicja kontynentu, ewoluująca przez stulecia, obrazowała aktualny stan wiedzy Europejczyków (stąd jest silnie europocentryczna). Początkowo starożytni wydzielali trzy kontynenty: Europę, Azję i Libię (czyli Afrykę). Ten podział nie zwracał w ogóle uwagi na ich „wyspiarskość”, ale na różnice między zamieszkującymi je ludami. Taką wizję przekazuje też biblijna opowieść o trzech synach Noego: Semie, Chamie i Jafecie, których potomkowie zasiedlili poszczególne kontynenty.

Odkrycie Nowego Świata przyniosło zmianę koncepcji kontynentu i zwiększyło nacisk na aspekt wyspiarski. Jednak Europa nadal jest uważana za jeden z kontynentów. Kolejne odkrycia geograficzne dały narodziny dwóm nowym kontynentom, Australii i Antarktydzie.

Wiek dwudziesty i naukowe podejście w geografii wywołały dyskusję nad istotą kontynentu. Termin ten podzielił jednak los innych, których potoczne i umowne użycie mija się z naukowymi wizjami.

Kontrowersje

Jedynie w przypadku Antarktydy, wyraźnie oddzielonej od pozostałych lądów i o znacznej powierzchni, nie istnieją żadne kontrowersje co do uznania jej za kontynent. Pozostałe są przedmiotem licznych dyskusji.

Europa i Azja czy Eurazja?

Z punktu widzenia geografii fizycznej Europa i Azja to jeden kontynent. Ich wyodrębnianie jako oddzielnych kontynentów jest głównie uwarunkowane historycznie. W świetle powyższej definicji kontynentu podział taki nie wydaje się słuszny, a Europę można uznawać jedynie za subkontynent lub silnie rozbudowany półwysep Eurazji. Zaproponowana nazwa „nowego” kontynentu jest zlepkiem istniejących nazw, co wskazuje tylko na jego sztuczność. Za to w wyobrażeniach społecznych (atlasy, opracowania popularnonaukowe, dyskurs polityczny, etc.) powszechnie mówi się o Europie i Azji jako dwóch oddzielnych całościach. Zwolennicy Eurazji proponują mówić o Europie i Azji jako o częściach świata, ale ten termin jest jeszcze bardziej niejednoznaczny niż kontynent. Niektórzy idą jeszcze dalej i do tej dwójki dołączają Afrykę, tworząc Eurafrazję, co nie ma potwierdzenia w danych geologicznych, gdyż w skorupie Ziemi istnieje wyraźna granica między płytą afrykańską, a płytą euroazjatycką. Poza tym Ural świadczy o tym, że Europa i Azja były oddzielone, więc Europa była niegdyś osobnym kontynentem; podobnie było jednak z innymi częściami płyty euroazjatyckiej, np. z Półwyspem Indyjskim, gdzie odpowiednikiem Uralu są Himalaje.

Ameryka czy Ameryki?

Zazwyczaj wyróżnia się dwie Ameryki, Północną i Południową. Podział ten nie pokrywa się z innym popularnym podziałem według kryterium kulturowego na Amerykę Łacińską i Anglosaską. Inni natomiast uważają je za jedną całość, co znalazło odzwierciedlenie na fladze olimpijskiej.

Australia – wyspa czy kontynent?

Po odkryciu Australii została ona uznana za kontynent, choć niekiedy jest nazywana największą wyspą. Ale ta granica pozostaje również kwestią umowną, więc trudno podlegającą dyskusji. Inną kwestią pozostaje problem Oceanii, którą przyłącza się do Australii. Niekiedy Australię uznaje się jako integralną część Oceanii. Wówczas nie używa się pojęcia „Australia i Oceania”.

Alternatywne listy kontynentów

Koła na fladze olimpijskiej symbolizują pięć zamieszkanych kontynentów

Model z siedmioma kontynentami jest nauczany głównie w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej. Choć w tej drugiej w dyskursie naukowym dominuje model z sześcioma kontynentami (z Eurazją). Model z sześcioma kontynentami (ale z jedną Ameryką) pojawia się w Europie Wschodniej i Ameryce Południowej. Koła na fladze olimpijskiej symbolizują pięć zamieszkanych kontynentów z Ameryką jako jednym kontynentem.

• osiem kontynentów: Afryka, Antarktyda, Azja, Australia, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Europa i Oceania
• siedem kontynentów: Afryka, Antarktyda, Azja, Australia, Ameryka Północna, Ameryka Południowa i Europa,
• sześć kontynentów: Afryka, Antarktyda, Australia, Ameryka Północna, Ameryka Południowa i Eurazja,
• sześć kontynentów: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Azja, Australia i Europa
• pięć kontynentów: (flaga olimpijska) Afryka, Ameryka, Azja, Europa i Australia
• pięć kontynentów: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Australia i Eurazja
• cztery kontynenty: Ameryka, Australia, Afryka i Eurazja
• trzy kontynenty: Australia, Ameryka, Eurafrasia

Zobacz też

• dryf kontynentalny
• przegląd zagadnień z zakresu geografii
• superkontynent
• subkontynent

Przypisy

1. ↑ Jan Flis; Szkolny Słownik Geograficzny; Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne; wydanie trzecie; Warszawa; 1985; s. 113

p • d • e

Kontynenty

Afryka

Ameryka Południowa

Ameryka Północna

Antarktyda

Australia

Azja

Europa

Eurazja

Eurafrasia

Ameryka

Afryka

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Ameryka

Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa

Azja

Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Zachodnia • Zakaukazie

Europa

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Australia i Oceania

Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja

Obszary polarne

Arktyka • Antarktyka

Oceany

Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)

Mikrokontynent Zelandia, obecnie w większości zanurzony pod wodami Pacyfiku.

Mikrokontynent Jan Mayen i otaczające ryfty.

Mikrokontynent - fragment skorupy kontynentalnej i nie leżący w obrębie szelfu kontynentalnego. Nie ma fizycznego rozgraniczenia między tym, co nazywamy kontynentem, a co mikrokontynentem, za mikrokontynenty uważa się te wszystkie lądy, które spełniają powyższą definicję i mają powierzchnię mniejszą niż Australia. Nie są nimi wyspy powstałe nad plamami gorąca, jak Islandia i Hawaje.

Czasem stosowana jest także definicja, określająca tym mianem każdy fragment litosfery zbudowany w dużym stopniu z granitów, jak kontynent, także wyspy takie jak Nowa Gwinea, geologicznie będąca częścią kontynentu australijskiego.

Wiele takich fragmentów powstało wskutek oderwania od większej masy lądowej - kontynentu lub superkontynentu. W wyniku rozpadu Gondwany utworzyły się dzisiejsze kontynenty półkuli południowej, oraz kilka mikrokontynentów:

• subkontynent indyjski, który w okresie od 90 do 50 mln lat temu stanowił odrębny ląd, a obecnie jest częścią Azji,
• Madagaskar, który oddzielił się od Afryki wraz z Indiami,
• część podwodnego Wyniesienia Kergueleńskiego, pokryta później wylewami lawy,
• Seszele,
• tzw. Zelandia, której wynurzonymi dziś częściami są Nowa Zelandia i Nowa Kaledonia,
• oraz przypuszczalnie niektóre spośród Małych Wysp Sundajskich, w szczególności Timor i Sumba.

Innymi istniejącymi współcześnie mirokontynentami są:

• Grzbiet Jan Mayen, który odzielił się od Grenlandii. Sama Grenlandia stanowi część kratonu północnoamerykańskiego,
• Wielkie Antyle: Kuba, Haiti, Jamajka i Portoryko.

Przypisy

1. ↑ Encarta Dictionary: microcontinent definition
2. ↑ Geologylink - Glossary M
3. ↑ Idaho Museum of Natural History - Glossary Database
4. ↑ Geological Society of Minnesota: Glossary G-P
5. ↑ M. Coffin et al.: ODP LEG 183. Scientific Prospectus. Kerguelen Plateau-Broken Ridge: A Large Igneous Province,
6. ↑ When Continents Split - the Formation of the Seychelles. Imperial College London, grudzień 2004.
7. ↑ EOS Vol. 85, No. 46. Rapid Continental Breakup and Microcontinent Formation in the Western Indian Ocean
8. ↑ Zealandia: the New Zealand continent. Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand.
9. ↑ Formation of the Jan Mayen Microcontinent, the Norwegian Sea
10. ↑ R. Higgs, Caribbean Arc Revised Geological History Affecting Circum-Caribbean Oil Exploration

W treści tego hasła występują prawdopodobnie wyrażenia zwodnicze, co nie jest zgodne z zasadami przyjętymi w Wikipedii.
Zajrzyj na stronę dyskusji i pomóż go poprawić.

Eurafrasia

Eurafrasia (jęz. ang), Afrasia , lądy te stanowią jeden kontynent.

• http://www.historycooperative.org/journals/whc/5.2/christian.html

Przypisy

1. ↑ Oba terminy używa m.in. Henry Field w The University of California African Expedition: I, Egypt. American Anthropologist, New Series, Vol. 50, No. 3, Part 1 (Jul. - Sep., 1948), pp. 479-493.
2. ↑ Andre Gunder Frank, ReORIENT: Global Economy in the Asian Age, 1998,ISBN 978-0-520-21474-3 University of California Press

p • d • e

Kontynenty

Afryka

Ameryka Południowa

Ameryka Północna

Antarktyda

Australia

Azja

Europa

Eurazja

Eurafrasia

Ameryka

Afryka

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Ameryka

Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa

Azja

Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Zachodnia • Zakaukazie

Europa

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Australia i Oceania

Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja

Obszary polarne

Arktyka • Antarktyka

Oceany

Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)

Amazja - hipotetyczny superkontynent, który może utworzyć się na Ziemi za ok. 250 mln lat na skutek kolizji obu Ameryk z Azją i Australią, po zamknięciu się Oceanu Spokojnego.

Hipoteza powstania tego superkontynentu opiera się na przedłużeniu dzisiejszego ruchu płyt tektonicznych, w ramach którego Ocean Atlantycki rozszerza się, a Spokojny kurczy. Zakłada ona, w przyszłości nie dojdzie do odwrócenia tego trendu. Za tą wersją wydarzeń przemawia fakt, że rozrastające się niegdyś płyty dna Panthalassy-Pacyfiku zostały praktycznie w całości zsubdukowane (pozostałościami tych płyt są: płyta filipińska, Nazca, Cocos i Juan de Fuca, które podlegają ciągłej subdukcji w tempie dalece przekraczającym rozrost). Także złożoność grzbietu śródoceanicznego na dnie Pacyfiku ulega zmniejszeniu (z czterech gałęzi w kredzie do jednej w holocenie). W takiej sytuacji w ciągu kolejnych 200–270 mln lat Pacyfik może skurczyć się do śródlądowego morza wciśniętego pomiędzy obie Ameryki, Australię i Eurazję (połączoną z Afryką), Antarktyda zaś pozostanie w położeniu biegunowym. Autorami tej koncepcji są geolodzy Chris Hartnady z Cape Town University i Paul Hoffman z Harvard University.

Inne koncepcje

Istnieje podobny scenariusz, zakładający jednak że Antarktyda nie pozostanie w swojej dzisiejszej pozycji, ale również stanie się częścią superkontynentu. Ten superkontynent został nazwany Novopangea; autorem tej koncepcji jest Roy Livermore z Cambridge University. Jego powstanie zostało ukazane w serialu Dzika przyszłość.

Nie są to jedyne możliwe scenariusze wydarzeń - wskutek powstania nowych stref subdukcji to Atlantyk może zaniknąć w przyszłości, a kontynenty zderzą się w innej konfiguracji, tworząc superkontynent zwany Pangea Proxima.

Przypisy

1. ↑ Chociaż ukazane animacje ruchu kontynentów nie są realistyczne - kontynenty wydają się poruszać po powierzchni globu bez oporów

Linki zewnętrzne

• New Scientist - Pangaea, the comeback (ang.)

Eurazja

Eurazja – inaczej zwana Euroazją; największy kontynent na kuli ziemskiej, 54,9 mln km², 4,649 mld mieszkańców (2003), podzielony umownie na Europę i Azję. Termin Eurazja wprowadzono w XIX wieku dla podkreślenia ścisłego połączenia Azji z Europą.

Problem podziału nie jest łatwy, szczególnie tam gdzie brakuje wyraźnych granic naturalnych. Obecnie przyjmuje się, że granica ta biegnie wzdłuż wschodnich podnóży Uralu od Zatoki Bajdarackiej na północy po rzekę Embę na południu, dalej od jej ujścia północnym wybrzeżem Morza Kaspijskiego. Następnie Obniżeniem Kumsko-Manyckim do ujścia Donu do Morza Azowskiego, dalej Cieśniną Kerczeńską, przez Morze Czarne, cieśninę Bosfor, Morze Marmara, cieśninę Dardanele, po wschodnie wybrzeże Morza Egejskiego. Różne źródła podają różny przebieg granicy, jedynymi powszechnie przyjętymi jej elementami są góry Ural i cieśnina Bosfor. Dokładny przebieg tej granicy przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.

Eurazja spośród wszystkich lądów Ziemi wyróżnia się dużymi kontrastami ukształtowania. To tu występują najwyższe łańcuchy górskie, wysokie i rozległe wyżyny, wielkie niziny i największe depresje.

Zobacz hasło Eurazja w Wikisłowniku

p • d • e

Kontynenty

Afryka

Ameryka Południowa

Ameryka Północna

Antarktyda

Australia

Azja

Europa

Eurazja

Eurafrasia

Ameryka

Afryka

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Ameryka

Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa

Azja

Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Zachodnia • Zakaukazie

Europa

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Australia i Oceania

Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja

Obszary polarne

Arktyka • Antarktyka

Oceany

Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)

W treści tego hasła występują prawdopodobnie wyrażenia zwodnicze, co nie jest zgodne z zasadami przyjętymi w Wikipedii.
Zajrzyj na stronę dyskusji i pomóż go poprawić.

Eurafrasia

Eurafrasia (jęz. ang), Afrasia , lądy te stanowią jeden kontynent.

• http://www.historycooperative.org/journals/whc/5.2/christian.html

Przypisy

1. ↑ Oba terminy używa m.in. Henry Field w The University of California African Expedition: I, Egypt. American Anthropologist, New Series, Vol. 50, No. 3, Part 1 (Jul. - Sep., 1948), pp. 479-493.
2. ↑ Andre Gunder Frank, ReORIENT: Global Economy in the Asian Age, 1998,ISBN 978-0-520-21474-3 University of California Press

p • d • e

Kontynenty

Afryka

Ameryka Południowa

Ameryka Północna

Antarktyda

Australia

Azja

Europa

Eurazja

Eurafrasia

Ameryka

Afryka

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Ameryka

Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa

Azja

Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Zachodnia • Zakaukazie

Europa

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Australia i Oceania

Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja

Obszary polarne

Arktyka • Antarktyka

Oceany

Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)

Eurazja

Eurazja – inaczej zwana Euroazją; największy kontynent na kuli ziemskiej, 54,9 mln km², 4,649 mld mieszkańców (2003), podzielony umownie na Europę i Azję. Termin Eurazja wprowadzono w XIX wieku dla podkreślenia ścisłego połączenia Azji z Europą.

Problem podziału nie jest łatwy, szczególnie tam gdzie brakuje wyraźnych granic naturalnych. Obecnie przyjmuje się, że granica ta biegnie wzdłuż wschodnich podnóży Uralu od Zatoki Bajdarackiej na północy po rzekę Embę na południu, dalej od jej ujścia północnym wybrzeżem Morza Kaspijskiego. Następnie Obniżeniem Kumsko-Manyckim do ujścia Donu do Morza Azowskiego, dalej Cieśniną Kerczeńską, przez Morze Czarne, cieśninę Bosfor, Morze Marmara, cieśninę Dardanele, po wschodnie wybrzeże Morza Egejskiego. Różne źródła podają różny przebieg granicy, jedynymi powszechnie przyjętymi jej elementami są góry Ural i cieśnina Bosfor. Dokładny przebieg tej granicy przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.

Eurazja spośród wszystkich lądów Ziemi wyróżnia się dużymi kontrastami ukształtowania. To tu występują najwyższe łańcuchy górskie, wysokie i rozległe wyżyny, wielkie niziny i największe depresje.

Zobacz hasło Eurazja w Wikisłowniku

p • d • e

Kontynenty

Afryka

Ameryka Południowa

Ameryka Północna

Antarktyda

Australia

Azja

Europa

Eurazja

Eurafrasia

Ameryka

Afryka

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Ameryka

Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa

Azja

Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Zachodnia • Zakaukazie

Europa

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Australia i Oceania

Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja

Obszary polarne

Arktyka • Antarktyka

Oceany

Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)

Kontynent – podstawowa, obok oceanów, jednostka podziału świata. Odnosi się do olbrzymich pod względem powierzchni (rzędu kilku mln km2) obszarów lądu na Ziemi.

Obejmują przybrzeżne wyspy znajdujące się na tym samym cokole kontynentalnym. W geologii do kontynentu włącz się również morza szelfowe. Geografia fizyczna zwraca uwagę na aspekt „wyspiarski” kontynentów, które otoczone są ze wszystkich stron morzami i oceanami, a z innymi kontynentami połączone są co najwyżej wąskimi przesmykami (Ameryka Północna i Ameryka Południowa, Afryka i Azja). Jednak potoczne użycie tej nazwy odbiega od tej, niekiedy kwestionowanej, definicji.

Inni uważają, że za granice kontynentów uznać można wyraźne struktury geologiczne, np. góry. Definicja ta próbuje uzasadnić umownie przyjętą granicę między Europą i Azją przebiegającą przez góry Ural i góry Kaukaz. Granicą między Afryką a Azją jest Kanał Sueski.

Inni odrzucają wszelkie próby stworzenia definicji kontynentu uważając, że są to twory umowne, z których każdy jest charakterystyczny sam w sobie. Ponadto liczba kontynentów jest różna w tradycjach geograficznych poszczególnych krajów (podobnie jak liczba oceanów).

Generalnie, przyjmując pierwszą z przedstawionych wyżej definicji, można wyróżnić 6 kontynentów:

Podział na kontynenty

Mapa Buckminstera Fullera pokazuje lądy z minimalnymi odległościami między sobą, tak, że tworzą jakby jeden ciągły kontynent.

Porównanie zaludnienia i powierzchni kontynentów

• Afrykę (30,317 mln km² powierzchni),
• Amerykę (42,5 mln km² powierzchni),
  • Amerykę Południową (17,8 mln km² powierzchni),
  • Amerykę Północną (24,2 mln km² powierzchni),
• Antarktydę (13,2 mln km² powierzchni),
• Australię (7,7 mln km² powierzchni),
• Eurazję (55,1 mln km² z czego Europa 10,5 mln km² a Azja 44,6 mln km²).

Spis treści

• 1 Historia pojęcia
• 2 Kontrowersje
  • 2.1 Europa i Azja czy Eurazja?
  • 2.2 Ameryka czy Ameryki?
  • 2.3 Australia – wyspa czy kontynent?
• 3 Alternatywne listy kontynentów
• 4 Zobacz też
• 5 Przypisy

//

Historia pojęcia

Etymologia słowa nie jest jasna. Być może pochodzi od łacińskich określeń: terra continans – ciągły obszar ziemi lub terra continente, a to od cum tenere – trzymające się razem.

Definicja kontynentu, ewoluująca przez stulecia, obrazowała aktualny stan wiedzy Europejczyków (stąd jest silnie europocentryczna). Początkowo starożytni wydzielali trzy kontynenty: Europę, Azję i Libię (czyli Afrykę). Ten podział nie zwracał w ogóle uwagi na ich „wyspiarskość”, ale na różnice między zamieszkującymi je ludami. Taką wizję przekazuje też biblijna opowieść o trzech synach Noego: Semie, Chamie i Jafecie, których potomkowie zasiedlili poszczególne kontynenty.

Odkrycie Nowego Świata przyniosło zmianę koncepcji kontynentu i zwiększyło nacisk na aspekt wyspiarski. Jednak Europa nadal jest uważana za jeden z kontynentów. Kolejne odkrycia geograficzne dały narodziny dwóm nowym kontynentom, Australii i Antarktydzie.

Wiek dwudziesty i naukowe podejście w geografii wywołały dyskusję nad istotą kontynentu. Termin ten podzielił jednak los innych, których potoczne i umowne użycie mija się z naukowymi wizjami.

Kontrowersje

Jedynie w przypadku Antarktydy, wyraźnie oddzielonej od pozostałych lądów i o znacznej powierzchni, nie istnieją żadne kontrowersje co do uznania jej za kontynent. Pozostałe są przedmiotem licznych dyskusji.

Europa i Azja czy Eurazja?

Z punktu widzenia geografii fizycznej Europa i Azja to jeden kontynent. Ich wyodrębnianie jako oddzielnych kontynentów jest głównie uwarunkowane historycznie. W świetle powyższej definicji kontynentu podział taki nie wydaje się słuszny, a Europę można uznawać jedynie za subkontynent lub silnie rozbudowany półwysep Eurazji. Zaproponowana nazwa „nowego” kontynentu jest zlepkiem istniejących nazw, co wskazuje tylko na jego sztuczność. Za to w wyobrażeniach społecznych (atlasy, opracowania popularnonaukowe, dyskurs polityczny, etc.) powszechnie mówi się o Europie i Azji jako dwóch oddzielnych całościach. Zwolennicy Eurazji proponują mówić o Europie i Azji jako o częściach świata, ale ten termin jest jeszcze bardziej niejednoznaczny niż kontynent. Niektórzy idą jeszcze dalej i do tej dwójki dołączają Afrykę, tworząc Eurafrazję, co nie ma potwierdzenia w danych geologicznych, gdyż w skorupie Ziemi istnieje wyraźna granica między płytą afrykańską, a płytą euroazjatycką. Poza tym Ural świadczy o tym, że Europa i Azja były oddzielone, więc Europa była niegdyś osobnym kontynentem; podobnie było jednak z innymi częściami płyty euroazjatyckiej, np. z Półwyspem Indyjskim, gdzie odpowiednikiem Uralu są Himalaje.

Ameryka czy Ameryki?

Zazwyczaj wyróżnia się dwie Ameryki, Północną i Południową. Podział ten nie pokrywa się z innym popularnym podziałem według kryterium kulturowego na Amerykę Łacińską i Anglosaską. Inni natomiast uważają je za jedną całość, co znalazło odzwierciedlenie na fladze olimpijskiej.

Australia – wyspa czy kontynent?

Po odkryciu Australii została ona uznana za kontynent, choć niekiedy jest nazywana największą wyspą. Ale ta granica pozostaje również kwestią umowną, więc trudno podlegającą dyskusji. Inną kwestią pozostaje problem Oceanii, którą przyłącza się do Australii. Niekiedy Australię uznaje się jako integralną część Oceanii. Wówczas nie używa się pojęcia „Australia i Oceania”.

Alternatywne listy kontynentów

Koła na fladze olimpijskiej symbolizują pięć zamieszkanych kontynentów

Model z siedmioma kontynentami jest nauczany głównie w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej. Choć w tej drugiej w dyskursie naukowym dominuje model z sześcioma kontynentami (z Eurazją). Model z sześcioma kontynentami (ale z jedną Ameryką) pojawia się w Europie Wschodniej i Ameryce Południowej. Koła na fladze olimpijskiej symbolizują pięć zamieszkanych kontynentów z Ameryką jako jednym kontynentem.

• osiem kontynentów: Afryka, Antarktyda, Azja, Australia, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Europa i Oceania
• siedem kontynentów: Afryka, Antarktyda, Azja, Australia, Ameryka Północna, Ameryka Południowa i Europa,
• sześć kontynentów: Afryka, Antarktyda, Australia, Ameryka Północna, Ameryka Południowa i Eurazja,
• sześć kontynentów: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Azja, Australia i Europa
• pięć kontynentów: (flaga olimpijska) Afryka, Ameryka, Azja, Europa i Australia
• pięć kontynentów: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Australia i Eurazja
• cztery kontynenty: Ameryka, Australia, Afryka i Eurazja
• trzy kontynenty: Australia, Ameryka, Eurafrasia

Zobacz też

• dryf kontynentalny
• przegląd zagadnień z zakresu geografii
• superkontynent
• subkontynent

Przypisy

1. ↑ Jan Flis; Szkolny Słownik Geograficzny; Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne; wydanie trzecie; Warszawa; 1985; s. 113

p • d • e

Kontynenty

Afryka

Ameryka Południowa

Ameryka Północna

Antarktyda

Australia

Azja

Europa

Eurazja

Eurafrasia

Ameryka

Afryka

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Ameryka

Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa

Azja

Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Zachodnia • Zakaukazie

Europa

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Australia i Oceania

Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja

Obszary polarne

Arktyka • Antarktyka

Oceany

Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)

Kontynent – podstawowa, obok oceanów, jednostka podziału świata. Odnosi się do olbrzymich pod względem powierzchni (rzędu kilku mln km2) obszarów lądu na Ziemi.

Obejmują przybrzeżne wyspy znajdujące się na tym samym cokole kontynentalnym. W geologii do kontynentu włącz się również morza szelfowe. Geografia fizyczna zwraca uwagę na aspekt „wyspiarski” kontynentów, które otoczone są ze wszystkich stron morzami i oceanami, a z innymi kontynentami połączone są co najwyżej wąskimi przesmykami (Ameryka Północna i Ameryka Południowa, Afryka i Azja). Jednak potoczne użycie tej nazwy odbiega od tej, niekiedy kwestionowanej, definicji.

Inni uważają, że za granice kontynentów uznać można wyraźne struktury geologiczne, np. góry. Definicja ta próbuje uzasadnić umownie przyjętą granicę między Europą i Azją przebiegającą przez góry Ural i góry Kaukaz. Granicą między Afryką a Azją jest Kanał Sueski.

Inni odrzucają wszelkie próby stworzenia definicji kontynentu uważając, że są to twory umowne, z których każdy jest charakterystyczny sam w sobie. Ponadto liczba kontynentów jest różna w tradycjach geograficznych poszczególnych krajów (podobnie jak liczba oceanów).

Generalnie, przyjmując pierwszą z przedstawionych wyżej definicji, można wyróżnić 6 kontynentów:

Podział na kontynenty

Mapa Buckminstera Fullera pokazuje lądy z minimalnymi odległościami między sobą, tak, że tworzą jakby jeden ciągły kontynent.

Porównanie zaludnienia i powierzchni kontynentów

• Afrykę (30,317 mln km² powierzchni),
• Amerykę (42,5 mln km² powierzchni),
  • Amerykę Południową (17,8 mln km² powierzchni),
  • Amerykę Północną (24,2 mln km² powierzchni),
• Antarktydę (13,2 mln km² powierzchni),
• Australię (7,7 mln km² powierzchni),
• Eurazję (55,1 mln km² z czego Europa 10,5 mln km² a Azja 44,6 mln km²).

Spis treści

• 1 Historia pojęcia
• 2 Kontrowersje
  • 2.1 Europa i Azja czy Eurazja?
  • 2.2 Ameryka czy Ameryki?
  • 2.3 Australia – wyspa czy kontynent?
• 3 Alternatywne listy kontynentów
• 4 Zobacz też
• 5 Przypisy

//

Historia pojęcia

Etymologia słowa nie jest jasna. Być może pochodzi od łacińskich określeń: terra continans – ciągły obszar ziemi lub terra continente, a to od cum tenere – trzymające się razem.

Definicja kontynentu, ewoluująca przez stulecia, obrazowała aktualny stan wiedzy Europejczyków (stąd jest silnie europocentryczna). Początkowo starożytni wydzielali trzy kontynenty: Europę, Azję i Libię (czyli Afrykę). Ten podział nie zwracał w ogóle uwagi na ich „wyspiarskość”, ale na różnice między zamieszkującymi je ludami. Taką wizję przekazuje też biblijna opowieść o trzech synach Noego: Semie, Chamie i Jafecie, których potomkowie zasiedlili poszczególne kontynenty.

Odkrycie Nowego Świata przyniosło zmianę koncepcji kontynentu i zwiększyło nacisk na aspekt wyspiarski. Jednak Europa nadal jest uważana za jeden z kontynentów. Kolejne odkrycia geograficzne dały narodziny dwóm nowym kontynentom, Australii i Antarktydzie.

Wiek dwudziesty i naukowe podejście w geografii wywołały dyskusję nad istotą kontynentu. Termin ten podzielił jednak los innych, których potoczne i umowne użycie mija się z naukowymi wizjami.

Kontrowersje

Jedynie w przypadku Antarktydy, wyraźnie oddzielonej od pozostałych lądów i o znacznej powierzchni, nie istnieją żadne kontrowersje co do uznania jej za kontynent. Pozostałe są przedmiotem licznych dyskusji.

Europa i Azja czy Eurazja?

Z punktu widzenia geografii fizycznej Europa i Azja to jeden kontynent. Ich wyodrębnianie jako oddzielnych kontynentów jest głównie uwarunkowane historycznie. W świetle powyższej definicji kontynentu podział taki nie wydaje się słuszny, a Europę można uznawać jedynie za subkontynent lub silnie rozbudowany półwysep Eurazji. Zaproponowana nazwa „nowego” kontynentu jest zlepkiem istniejących nazw, co wskazuje tylko na jego sztuczność. Za to w wyobrażeniach społecznych (atlasy, opracowania popularnonaukowe, dyskurs polityczny, etc.) powszechnie mówi się o Europie i Azji jako dwóch oddzielnych całościach. Zwolennicy Eurazji proponują mówić o Europie i Azji jako o częściach świata, ale ten termin jest jeszcze bardziej niejednoznaczny niż kontynent. Niektórzy idą jeszcze dalej i do tej dwójki dołączają Afrykę, tworząc Eurafrazję, co nie ma potwierdzenia w danych geologicznych, gdyż w skorupie Ziemi istnieje wyraźna granica między płytą afrykańską, a płytą euroazjatycką. Poza tym Ural świadczy o tym, że Europa i Azja były oddzielone, więc Europa była niegdyś osobnym kontynentem; podobnie było jednak z innymi częściami płyty euroazjatyckiej, np. z Półwyspem Indyjskim, gdzie odpowiednikiem Uralu są Himalaje.

Ameryka czy Ameryki?

Zazwyczaj wyróżnia się dwie Ameryki, Północną i Południową. Podział ten nie pokrywa się z innym popularnym podziałem według kryterium kulturowego na Amerykę Łacińską i Anglosaską. Inni natomiast uważają je za jedną całość, co znalazło odzwierciedlenie na fladze olimpijskiej.

Australia – wyspa czy kontynent?

Po odkryciu Australii została ona uznana za kontynent, choć niekiedy jest nazywana największą wyspą. Ale ta granica pozostaje również kwestią umowną, więc trudno podlegającą dyskusji. Inną kwestią pozostaje problem Oceanii, którą przyłącza się do Australii. Niekiedy Australię uznaje się jako integralną część Oceanii. Wówczas nie używa się pojęcia „Australia i Oceania”.

Alternatywne listy kontynentów

Koła na fladze olimpijskiej symbolizują pięć zamieszkanych kontynentów

Model z siedmioma kontynentami jest nauczany głównie w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej. Choć w tej drugiej w dyskursie naukowym dominuje model z sześcioma kontynentami (z Eurazją). Model z sześcioma kontynentami (ale z jedną Ameryką) pojawia się w Europie Wschodniej i Ameryce Południowej. Koła na fladze olimpijskiej symbolizują pięć zamieszkanych kontynentów z Ameryką jako jednym kontynentem.

• osiem kontynentów: Afryka, Antarktyda, Azja, Australia, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Europa i Oceania
• siedem kontynentów: Afryka, Antarktyda, Azja, Australia, Ameryka Północna, Ameryka Południowa i Europa,
• sześć kontynentów: Afryka, Antarktyda, Australia, Ameryka Północna, Ameryka Południowa i Eurazja,
• sześć kontynentów: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Azja, Australia i Europa
• pięć kontynentów: (flaga olimpijska) Afryka, Ameryka, Azja, Europa i Australia
• pięć kontynentów: Afryka, Ameryka, Antarktyda, Australia i Eurazja
• cztery kontynenty: Ameryka, Australia, Afryka i Eurazja
• trzy kontynenty: Australia, Ameryka, Eurafrasia

Zobacz też

• dryf kontynentalny
• przegląd zagadnień z zakresu geografii
• superkontynent
• subkontynent

Przypisy

1. ↑ Jan Flis; Szkolny Słownik Geograficzny; Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne; wydanie trzecie; Warszawa; 1985; s. 113

p • d • e

Kontynenty

Afryka

Ameryka Południowa

Ameryka Północna

Antarktyda

Australia

Azja

Europa

Eurazja

Eurafrasia

Ameryka

Afryka

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Ameryka

Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa

Azja

Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Zachodnia • Zakaukazie

Europa

Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia

Australia i Oceania

Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja

Obszary polarne

Arktyka • Antarktyka

Oceany

Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)

Superkontynent – wielka masa lądu, w skład której wchodził więcej niż jeden współczesny kontynent (płyta kontynentalna). Ponieważ sama definicja kontynentu jest umowna i sporna, podobnie jest z definicją superkontynentu. Zazwyczaj używa się ją w odniesieniu do dawnych okresów geologicznych, kiedy to współczesne kontynenty tworzyły większe całości. Niektóre superkontynenty obejmowały nieomal wszystkie obszary lądowe ówczesnego globu ziemskiego, inne skupiały mniejsze części (ale zawsze były one zlepkiem współczesnych kontynentów lub ich znacznych części). Powstawanie superkontynentów w historii Ziemi wynika z ruchów, jakim podlegają masy lądu zgodnie z teorią tektoniki płyt.

Terminu tego używa się także do określenia współczesnych obszarów, które tworzy kilka kontynentów, np. Eurazja, Eurafrazja czy Ameryka. W innych ujęciach te same obszary nazywane są po prostu kontynentami, a ich mniejsze części składowe subkontynentami lub częściami świata.

Spis treści

• 1 Formowanie się superkontynentów
• 2 Przyszłe superkontynenty
• 3 Lista superkontynentów
• 4 Linki zewnętrzne

//

Formowanie się superkontynentów

Pangea

Do niedawna istniał pogląd, że w historii Ziemi przez bardzo długi okres (do triasu) istniał tylko jeden superkontynent – Pangea.

Teoria tektoniki płyt sugeruje, że superkontynenty powstają co pewien czas. Masy kontynentalne skupiają się w jeden superkontynent, by później znowu się rozpaść. Zapis geologiczny wskazuje, że takie cykle trwają około 250 milionów lat. Naukowcy są zgodni co do istnienia superkontynentów Gondwany i Rodinii, a podejrzewają, że istniało ich jeszcze kilka, m. in. Pannocja czy Walbara. Problemem jest odległość czasowa – układ kontynentów w archaiku i proterozoiku jest bardzo trudny do odtworzenia. Wśród naukowców toczy się debata, w jaki sposób formują się ponownie superkontynenty: czy dryf kontynentalny sprawia, że łączą się ponownie po przewędrowaniu dookoła planety, czy też oddalają się od siebie, by później znów się zbliżać. Prawdopodobnie w historii Ziemi zdarzały się oba te zjawiska.

Olbrzymie masy lądu, jakimi są superkontynenty, blokują przepływ ciepła wewnątrz Ziemi, tym samym powodując przegrzanie astenosfery i powstania w tym miejscu pióropusza prądu konwekcyjnego. W położonej wyżej litosferze dochodzi do licznych intruzji magmowych, litosfera wybrzusza się i wreszcie pęka – tworzą się doliny ryftowe. Powstałe doliny często wypełniają się wodą, a jeśli proces ten jest dostatecznie intensywny, dochodzi do wylewów magmy o składzie bazaltowym, która buduje nową skorupę oceaniczną i otwiera się ocean. Obecnie proces ten trwa w obrębie Morza Czerwonego, które wraz z Wielkimi Rowami Afrykańskimi jest odgałęzieniem tzw. trójzłącza Afaru.

W prostszy sposób rozpad superkontynentu tłumaczy teoria ekspansji Ziemi – był to akt jednorazowy, zmieniający w sposób zasadniczy strukturę Ziemi, spowodowany jej powiększaniem się. Teoria ta ma jednak wiele mankamentów i cieszy się znikomym poparciem.

Przyszłe superkontynenty

Procesy formowania superkontynentów trwają także obecnie. Na skutek kolizji Afryki z Eurazją, która rozpoczęła się wraz z zamknięciem Oceanu Tetydy, za kilka milionów lat całkowicie zniknie Morze Śródziemne, odcięte od Atlantyku i kontynenty się połączą. Prawdopodobnie także Australia za kolejne kilka-kilkadziesiąt milionów lat połączy się z Azją.

W dalekiej przyszłości na Atlantyku zapewne powstanie nowa strefa subdukcji, której zaczątkami są dziś rów Puerto Rico zamykający od wschodu basen Morza Karaibskiego oraz rów Sandwich Południowy. Subdukcja dna oceanicznego nie tylko utworzy nowe pasma górskie wzdłuż wschodnich wybrzeży obu Ameryk, lecz także pochłonie w końcu Grzbiet Śródatlantycki – a wtedy ocean przestanie się rozszerzać. Dalsze trwanie tego procesu doprowadzi wreszcie do zamknięcia Oceanu Atlantyckiego. Za około 250 mln lat zderzenie obu Ameryk z lądem afrykańsko-eurazjatyckim utworzy nowy superkontynent, nazywany Pangeą Ultimą bądź Neopangeą.

Istnieje jednak alternatywna wersja powstania nowego superkontynentu. Miałby on powstać poprzez zderzenie Ameryki z Azją po zamknięciu się Pacyfiku. Proponowana dla niego nazwa to Amazja. Za tą wersją wydarzeń przemawia fakt, że rozrastające się niegdyś płyty dna Pantalassy-Pacyfiku: Kula, Faralońska, Izanagi zostały praktycznie w całości zsubdukowane (pozostałościami tych płyt są: płyta filipińska, Nazca, Cocos i Juan de Fuca, które podlegają ciągłej subdukcji w tempie dalece przekraczającym rozrost). Także złożoność Pacyficznego grzbietu śródoceanicznego ulega zmniejszeniu (z czterech gałęzi w kredzie do jednej w holocenie). W takiej sytuacji w ciągu kolejnych 250–270 mln lat Pacyfik może skurczyć się do śródlądowego morza wciśniętego pomiędzy obie Ameryki, Azję i Australię. Afryka zderzy się z Europą, Antarktydą Zachodnią z Ameryką Południową, Subkontynent Somalijski z Indiami i Indonezją tworząc niewielkie morze, a Antarktyda Wschodnia połączy się z południową Australią.

Nowe ryfty otworzą się zaś najprawdopodobniej w dolinie Leny na Syberii, rozdzierając od północy Azję, w poprzek Antarktydy, dzieląc kontynent na część wschodnią i zachodnią, oraz w Afryce począwszy od Kamerunu a kończąc na Etiopii i Arabii ponawiając próbę rozdarcia tego lądu przez Morze Czerwone.

Lista superkontynentów

• Pangea Ultima / Amazja (za około 250 milionów lat)

• Laurazja (~300 – ~60 milionów lat temu)
• Pangea (~300 – ~180 milionów lat temu)
• Gondwana (~600 – ~30 milionów lat temu; wchodziła w skład Pangei)
• Pannocja (~600 – ~540 milionów lat temu)
• Rodinia (~1100 – ~750 milionów lat temu)
• Kenorland (~2,7 – ~2,1 mld lat temu)
• Walbara (ok. 3,6 mld lat temu)

Linki zewnętrzne

• Projekt Paleomap - Christopher R. Scotese